Mua bán xe với người chưa đủ 18 tuổi, nhận chuyển nhượng nhà đất từ người cao tuổi đã mất khả năng nhận thức, cho người đang bị hạn chế năng lực hành vi vay tiền… là những giao dịch tiềm ẩn nguy cơ bị Tòa án tuyên bố vô hiệu. Bài viết phân tích Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015, các trường hợp ngoại lệ giao dịch vẫn có hiệu lực, thời hiệu yêu cầu và những lưu ý giúp các bên phòng ngừa rủi ro.
1. Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: Điều 19 – 24 (năng lực hành vi dân sự), Điều 117 (điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự), Điều 125 (giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện), Điều 131, 132, 133.
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung, trong đó có lần sửa đổi năm 2025 gắn với việc tổ chức Tòa án nhân dân khu vực).
- Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí Tòa án.
2. Ai là người “không đủ năng lực hành vi dân sự”?
Năng lực hành vi dân sự là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 19). Người thành niên – từ đủ 18 tuổi – có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ các trường hợp luật định (Điều 20). Bộ luật Dân sự 2015 xác định các nhóm cần được bảo vệ khi tham gia giao dịch:
- Người chưa thành niên (Điều 21): người chưa đủ 06 tuổi do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện giao dịch; người từ đủ 06 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi phải được người đại diện đồng ý, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi; người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi tự mình xác lập giao dịch, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác theo luật phải được người đại diện đồng ý.
- Người mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22): giao dịch do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.
- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Điều 23): giao dịch thực hiện thông qua người giám hộ trong phạm vi Tòa án quyết định.
- Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24): giao dịch liên quan đến tài sản phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày hoặc luật có quy định khác.
Lưu ý: ba nhóm sau chỉ được xác định khi có quyết định của Tòa án tuyên bố, theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan và trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần (đối với Điều 22, 23).
3. Nội dung Điều 125: giao dịch “có thể” bị vô hiệu
Theo khoản 1 Điều 125, khi giao dịch do các nhóm người nêu trên xác lập, thực hiện mà không đúng quy định về người đại diện, sự đồng ý của người đại diện, thì theo yêu cầu của người đại diện, Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu nếu theo quy định pháp luật giao dịch này phải do người đại diện xác lập, thực hiện hoặc đồng ý.
Như vậy, đây là trường hợp vô hiệu tương đối: giao dịch không đương nhiên mất hiệu lực, mà chỉ vô hiệu khi người có quyền yêu cầu và Tòa án tuyên bố. Nếu không ai yêu cầu, giao dịch vẫn được thực hiện bình thường.
4. Ba trường hợp giao dịch không bị vô hiệu
Khoản 2 Điều 125 quy định giao dịch của các chủ thể trên không bị vô hiệu trong các trường hợp:
- Giao dịch của người chưa đủ 06 tuổi, người mất năng lực hành vi dân sự nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của người đó (mua đồ ăn, đồ dùng học tập…);
- Giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người đó với người đã xác lập, thực hiện giao dịch với họ (ví dụ: nhận tặng cho không kèm điều kiện);
- Giao dịch được người xác lập công nhận hiệu lực sau khi đã thành niên hoặc sau khi khôi phục năng lực hành vi dân sự.
5. Thời hiệu và hậu quả pháp lý
Thời hiệu: theo điểm a khoản 1 Điều 132, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu trong trường hợp này là 02 năm, kể từ ngày người đại diện biết hoặc phải biết người được đại diện tự mình xác lập, thực hiện giao dịch. Hết thời hạn này mà không có yêu cầu thì giao dịch có hiệu lực.
Hậu quả (Điều 131): giao dịch vô hiệu không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ kể từ thời điểm xác lập; các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Quyền lợi của người thứ ba ngay tình được bảo vệ theo Điều 133.
Thẩm quyền: tranh chấp, yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc nơi có bất động sản (với tranh chấp bất động sản), theo Bộ luật Tố tụng dân sự đã sửa đổi.
6. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Mua tài sản phải đăng ký từ người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi (xe máy, ô tô, nhà đất): bắt buộc có văn bản đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ; nếu thiếu, người đại diện có quyền yêu cầu hủy trong 02 năm.
- Giao dịch với người cao tuổi suy giảm nhận thức: nếu người đó chưa bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, giao dịch không thuộc Điều 125, nhưng có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu theo Điều 128 (người không nhận thức, làm chủ được hành vi khi xác lập giao dịch). Nên yêu cầu công chứng, lưu bằng chứng về tình trạng nhận thức tại thời điểm ký.
- Kiểm tra trước khi ký: đối chiếu giấy tờ tùy thân, hỏi rõ tình trạng pháp lý của đối tác; với tài sản giá trị lớn, nên giao dịch qua tổ chức hành nghề công chứng.
- Người đại diện cũng bị giới hạn: người giám hộ không được tự ý bán, cho thuê tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ nếu không có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ (Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015).
Nguồn tham khảo: Bộ luật Dân sự 2015 (văn bản trên Cổng Pháp luật quốc gia vbpl.vn). Tại thời điểm soạn bài chưa ghi nhận văn bản sửa đổi các Điều 21 – 24, 125, 131 – 133.
Nếu bạn đang có giao dịch liên quan đến người chưa thành niên, người cao tuổi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự và cần đánh giá hiệu lực, hãy liên hệ để được luật sư tư vấn. Tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
