Kể từ ngày 01/7/2025, tội tham ô tài sản và tội nhận hối lộ chính thức không còn hình phạt tử hình. Tuy vậy, chính sách mới không đồng nghĩa với “nới tay” đối với tội phạm tham nhũng: người bị kết án tù chung thân về hai tội này chỉ có thể được xét giảm án khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ. Bài viết phân tích những thay đổi chính, cách áp dụng đối với các bản án đã tuyên trước đó và lưu ý cho người liên quan.
1. Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15 (Quốc hội khóa XV thông qua ngày 25/6/2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025).
- Các điều liên quan: Điều 40 (tử hình), Điều 63 (giảm mức hình phạt đã tuyên), Điều 353 (tội tham ô tài sản), Điều 354 (tội nhận hối lộ).
- Quy định chuyển tiếp về xử lý người đã bị kết án tử hình trước ngày 01/7/2025.
2. Những thay đổi chính
Thứ nhất, bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh. Luật số 86/2025/QH15 bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội, trong đó có tội tham ô tài sản (Điều 353) và tội nhận hối lộ (Điều 354). Các tội còn lại gồm: hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; gián điệp; phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của Nhà nước; sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; vận chuyển trái phép chất ma túy; phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược. Như vậy, mức hình phạt cao nhất của khung nặng nhất tại Điều 353 và Điều 354 hiện là tù chung thân.
Thứ hai, điều kiện giảm án “ba phần tư tài sản”. Theo Điều 63 đã sửa đổi, người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện: (i) đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ; và (ii) hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn. Nếu không đáp ứng, người bị kết án sẽ phải chấp hành án tù chung thân mà không được giảm – điều mà dư luận gọi là “tù chung thân không giảm án” hay “tù vĩnh viễn”.
Đây là điểm cốt lõi: chính sách hình sự chuyển trọng tâm từ trừng trị bằng hình phạt cao nhất sang thu hồi tối đa tài sản cho Nhà nước, đồng thời khuyến khích người phạm tội khai báo, hợp tác.
Thứ ba, bổ sung trường hợp không thi hành án tử hình. Khoản 3 Điều 40 được bổ sung trường hợp người bị kết án mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối, bên cạnh phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi và người từ đủ 75 tuổi trở lên. Quy định trước đây về việc người bị kết án tử hình tội tham ô, nhận hối lộ được chuyển xuống chung thân nếu nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản không còn cần thiết vì hai tội này đã không còn hình phạt tử hình.
3. Áp dụng đối với bản án đã tuyên trước ngày 01/7/2025
Theo quy định chuyển tiếp, người đã bị kết án tử hình về một trong 8 tội danh nói trên mà chưa thi hành án thì không thi hành án tử hình; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân. Thực tế sau ngày 01/7/2025, các cơ quan chức năng đã tiến hành rà soát người bị kết án thuộc diện được chuyển từ tử hình xuống tù chung thân (Tạp chí Luật sư Việt Nam đưa tin).
Điểm đáng chú ý: đối với người bị tuyên tù chung thân trước ngày 01/7/2025, điều kiện nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản không áp dụng khi xét giảm án. Đây là biểu hiện của nguyên tắc không áp dụng quy định bất lợi hồi tố, phù hợp Điều 7 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, quy định bỏ tử hình là quy định có lợi nên được áp dụng đối với cả hành vi thực hiện trước ngày luật có hiệu lực.
4. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Không phải “nhẹ tay”: Khung hình phạt các tội tham ô, nhận hối lộ vẫn rất nghiêm khắc, kèm hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, tịch thu tài sản. Việc bỏ tử hình không làm thay đổi cấu thành tội phạm hay định lượng tài sản.
- Khắc phục hậu quả càng sớm càng có lợi: Việc chủ động nộp lại tài sản ngay từ giai đoạn điều tra, truy tố không chỉ là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 mà còn là điều kiện “mở cửa” xét giảm án sau này. Gia đình có thể nộp thay khi được người phạm tội đồng ý.
- Hợp tác phải thực chất: “Hợp tác tích cực” cần được cơ quan có thẩm quyền ghi nhận bằng văn bản; lời khai chung chung, không giúp làm rõ tội phạm thường không được đánh giá là hợp tác tích cực.
- Phân biệt với tội đưa hối lộ, môi giới hối lộ: Người đưa hối lộ chủ động khai báo trước khi bị phát giác có thể được miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 364; quy định này độc lập với chính sách bỏ tử hình nêu trên.
- Vai trò của luật sư: Trong vụ án tham nhũng, luật sư cần tư vấn sớm phương án khắc phục hậu quả, thu thập tài liệu chứng minh việc nộp lại tài sản và hợp tác, làm cơ sở cho cả giai đoạn xét xử lẫn thi hành án.
Kết luận
Việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ thể hiện xu hướng nhân đạo hóa chính sách hình sự, nhưng đi kèm điều kiện giảm án chặt chẽ nhằm thu hồi tài sản tham nhũng. Người bị buộc tội và gia đình cần hiểu đúng quy định để có phương án khắc phục hậu quả kịp thời. Bạn đọc cần tư vấn, bào chữa trong vụ án hình sự có thể tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Nguồn tham khảo: Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự; Sở Tư pháp TP Cần Thơ – “05 điểm mới của Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025”; Tạp chí Luật sư Việt Nam (lsvn.vn).
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
