Từ ngày 01/7/2025, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy không còn chỉ bị xử lý hành chính trong mọi trường hợp. Luật số 86/2025/QH15 đã bổ sung Điều 256a vào Bộ luật Hình sự, theo đó người tái sử dụng ma túy trong một số giai đoạn nhất định có thể bị phạt tù đến 05 năm. Tòa án nhân dân tối cao đã có hướng dẫn tháo gỡ vướng mắc khi áp dụng quy định này.
1. Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025), bổ sung Điều 256a.
- Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15 (thông qua ngày 10/12/2025, hiệu lực từ 01/7/2026), thay thế Luật Phòng, chống ma túy năm 2021.
- Nghị định số 282/2025/NĐ-CP ngày 30/10/2025 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính, trong đó có lĩnh vực phòng, chống ma túy (hiệu lực từ 15/12/2025, thay thế Nghị định số 144/2021/NĐ-CP).
- Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao giải đáp vướng mắc trong xét xử.
2. Bốn trường hợp sử dụng ma túy bị xử lý hình sự
Điều 256a không hình sự hóa mọi hành vi sử dụng ma túy. Theo khoản 1, người sử dụng trái phép chất ma túy chỉ phạm tội khi thuộc một trong các trường hợp:
- a) Đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy;
- b) Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy;
- c) Trong thời hạn 02 năm kể từ ngày chấp hành xong biện pháp quản lý sau cai nghiện ma túy;
- d) Trong thời hạn 02 năm kể từ ngày tự ý chấm dứt cai nghiện ma túy hoặc tự ý chấm dứt điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.
Ngoài các trường hợp trên, người sử dụng trái phép chất ma túy bị xử lý vi phạm hành chính. Theo khoản 1 Điều 30 Nghị định số 282/2025/NĐ-CP, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng, đồng thời bị áp dụng biện pháp quản lý theo Luật Phòng, chống ma túy.
3. Các yếu tố cấu thành tội phạm
- Khách thể: chế độ quản lý của Nhà nước đối với chất ma túy.
- Mặt khách quan: đưa trái phép chất ma túy vào cơ thể dưới bất kỳ hình thức nào, trong một trong bốn khoảng thời gian nêu trên; không đòi hỏi hậu quả.
- Chủ thể: người có năng lực trách nhiệm hình sự, từ đủ 16 tuổi trở lên. Điều 256a không thuộc danh mục tội mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm theo khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự.
- Mặt chủ quan: lỗi cố ý. Người bị ép buộc hoặc không biết chất mình dùng là ma túy thì không phạm tội.
4. Khung hình phạt
- Khoản 1: phạt tù từ 02 năm đến 03 năm.
- Khoản 2: tái phạm về tội này thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.
Hình phạt chính duy nhất là tù có thời hạn. Vụ án do Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo mô hình tổ chức Tòa án sau cải cách năm 2025.
5. Hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao
Công văn số 250/TANDTC-PC làm rõ hai vấn đề:
- Thời hạn tính không phụ thuộc mốc 01/7/2025: người đang trong một trong các khoảng thời hạn nêu tại khoản 1 Điều 256a mà tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự, kể cả khi thời hạn đó bắt đầu trước ngày Luật số 86/2025/QH15 có hiệu lực. Điều kiện là hành vi sử dụng xảy ra từ ngày 01/7/2025.
- Cai nghiện tự nguyện phải có quyết định: người tự cai nghiện tại gia đình, cộng đồng nhưng không có quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã thì không đủ căn cứ xác định “đang trong thời hạn cai nghiện ma túy”.
6. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Kết quả test nhanh dương tính chưa đủ để kết tội. Theo Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Nghệ An, xét nghiệm chỉ chứng minh có ma túy trong cơ thể, chưa xác định thời điểm, hình thức và lỗi.
- Xác định đúng “tình trạng” pháp lý: cần đối chiếu quyết định cai nghiện, quyết định quản lý sau cai nghiện, ngày chấp hành xong để tính đúng thời hạn 02 năm.
- Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 thay đổi cơ chế quản lý: Trưởng Công an cấp xã có thẩm quyền quyết định quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy; người cai nghiện tự nguyện có thể phải đeo thiết bị giám sát điện tử. Việc áp dụng các khái niệm “quản lý sau cai nghiện”, “tự ý chấm dứt cai nghiện” theo luật mới cần đối chiếu quy định chuyển tiếp [CẦN KIỂM TRA điều khoản tương ứng và quy định chuyển tiếp của Luật số 120/2025/QH15].
- Người thân bị tạm giữ: gia đình nên mời luật sư tham gia sớm để bảo đảm quyền bào chữa (xem dịch vụ Luật sư bảo vệ và bào chữa dân sự, hình sự).
Kết luận
Điều 256a là chính sách “hình sự hóa có điều kiện”: người nghiện được tạo cơ hội cai nghiện, nhưng tái sử dụng trong thời gian bị quản lý, điều trị thì phải chịu chế tài hình sự.
Nguồn tham khảo: Báo Chính phủ (baochinhphu.vn); Cổng TTĐT Bộ Công an (bocongan.gov.vn); Tạp chí Tòa án nhân dân (tapchitoaan.vn); Tạp chí Luật sư Việt Nam (lsvn.vn); Viện KSND tỉnh Nghệ An (vienkiemsat.nghean.gov.vn); Báo Công an nhân dân (cand.vn).
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
