Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, không ít trường hợp cá nhân lợi dụng không gian mạng để đăng tải, chia sẻ hoặc phát tán những thông tin có nội dung bôi nhọ, xuyên tạc, xúc phạm lãnh tụ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội và nền tảng tư tưởng của Nhà nước. Dưới góc độ pháp luật hình sự, đây không chỉ là hành vi vi phạm đạo đức mà trong nhiều trường hợp còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017) không quy định một tội danh riêng với tên gọi “xúc phạm lãnh tụ”. Tuy nhiên, tùy thuộc vào tính chất, mức độ, mục đích và hậu quả của hành vi, người thực hiện có thể bị xử lý theo một hoặc nhiều tội danh khác nhau.
Đáng chú ý nhất là Điều 117 Bộ luật Hình sự về “Tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Theo quy định này, người nào làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin có nội dung xuyên tạc, phỉ báng chính quyền nhân dân; bịa đặt, gây hoang mang trong nhân dân; hoặc làm ra, lưu hành các tài liệu có nội dung chống Nhà nước thì có thể bị phạt tù từ 05 năm đến 20 năm, tùy thuộc vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi. Nếu việc xúc phạm lãnh tụ được thực hiện nhằm mục đích chống Nhà nước, phủ nhận vai trò lãnh đạo hoặc kích động chống đối thì hành vi có thể thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật này.
Bên cạnh đó, Điều 331 Bộ luật Hình sự quy định về “Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Trong thực tiễn, nhiều trường hợp lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do hội họp, lập hội và các quyền tự do dân chủ khác, sử dụng mạng xã hội để phát ngôn, đăng tải bài viết, hình ảnh hoặc video có nội dung xúc phạm danh dự, uy tín của các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân, xâm phạm lợi ích của Nhà nước… có thể bị xem xét xử lý theo điều luật này nếu gây ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Ngoài trách nhiệm hình sự, người có hành vi xúc phạm lãnh tụ còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo các quy định về an ninh mạng, viễn thông hoặc bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên môi trường mạng theo quy định của pháp luật.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ giữa quyền tự do ngôn luận với hành vi vi phạm pháp luật. Hiến pháp năm 2013 bảo đảm quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận thông tin và quyền phản biện của công dân. Song, các quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và không được xâm phạm lợi ích quốc gia, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Việc góp ý, phản ánh, nêu quan điểm trên cơ sở khách quan, có căn cứ và mang tính xây dựng hoàn toàn khác với hành vi bịa đặt, vu khống, xuyên tạc hoặc sử dụng lời lẽ thô tục nhằm xúc phạm danh dự, uy tín của lãnh tụ hoặc các cá nhân khác.
Thực tiễn xét xử cho thấy, các cơ quan tiến hành tố tụng luôn đánh giá toàn diện các yếu tố như mục đích của người thực hiện, nội dung thông tin được đăng tải, phạm vi phát tán, mức độ ảnh hưởng đối với xã hội và hậu quả thực tế để xác định có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không. Do đó, không phải mọi phát ngôn có nội dung chỉ trích đều bị xử lý hình sự, mà chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Có thể khẳng định rằng, pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền tự do ngôn luận nhưng đồng thời cũng đặt ra những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, trật tự công cộng và sự tôn nghiêm của các giá trị được pháp luật bảo vệ. Vì vậy, mỗi cá nhân khi sử dụng mạng xã hội cần nâng cao ý thức pháp luật, kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, tránh thực hiện hoặc tiếp tay cho các hành vi bôi nhọ, xuyên tạc, xúc phạm lãnh tụ, bởi đây không chỉ là hành vi thiếu chuẩn mực mà còn có thể phải chịu những chế tài nghiêm khắc theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam.
