Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, Công ty Luật TNHH Sao Kim xin gửi lời chúc mừng tới cộng đồng doanh nhân. Bên cạnh vai trò dẫn dắt doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật, giám đốc, thành viên Hội đồng quản trị còn gánh những trách nhiệm pháp lý mang tính cá nhân, nhiều trường hợp chỉ được nhận ra khi rủi ro đã xảy ra. Bài viết hệ thống các rủi ro thường gặp và gợi ý cách phòng ngừa.
1. Căn cứ pháp lý
- Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 76/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025): Điều 12, 13 (người đại diện theo pháp luật và trách nhiệm), Điều 17 (đối tượng không được thành lập, quản lý doanh nghiệp), Điều 71, 165 (trách nhiệm của người quản lý công ty), Điều 72, 166 (quyền khởi kiện người quản lý).
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung các năm 2017, 2025): Điều 75, 76 (trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại); các Điều 200, 203, 216, 221.
- Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026) – quy định về tạm hoãn xuất cảnh đối với người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp nợ thuế.
2. Người đại diện theo pháp luật: trách nhiệm cá nhân không chỉ là “chữ ký”
Theo Điều 12 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty TNHH và công ty cổ phần có thể có một hoặc nhiều người đại diện theo pháp luật; doanh nghiệp phải bảo đảm luôn có ít nhất một người đại diện cư trú tại Việt Nam. Điều 13 đặt ra các nghĩa vụ: thực hiện quyền, nghĩa vụ được giao một cách trung thực, cẩn trọng, tốt nhất nhằm bảo đảm lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp; trung thành với lợi ích doanh nghiệp, không lạm dụng địa vị, chức vụ, sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh, tài sản của doanh nghiệp để tư lợi; thông báo kịp thời về doanh nghiệp mà mình, người có liên quan làm chủ hoặc có cổ phần, phần vốn góp.
Điểm đáng lưu ý: người đại diện theo pháp luật chịu trách nhiệm cá nhân đối với thiệt hại cho doanh nghiệp do vi phạm các nghĩa vụ nêu trên (khoản 2 Điều 13). Rủi ro thường gặp là trường hợp “đứng tên hộ”, nhận làm giám đốc danh nghĩa nhưng không thực sự điều hành, vẫn phải đối mặt với trách nhiệm khi doanh nghiệp vi phạm.
3. Trách nhiệm của Giám đốc, Tổng giám đốc, thành viên Hội đồng quản trị
Điều 71 (đối với công ty TNHH) và Điều 165 (đối với công ty cổ phần) quy định người quản lý phải tuân thủ pháp luật, Điều lệ công ty, nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên; trường hợp vi phạm gây thiệt hại cho công ty thì phải chịu trách nhiệm cá nhân hoặc liên đới bồi thường. Thành viên, cổ đông (theo điều kiện luật định) có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện người quản lý theo Điều 72 và Điều 166.
Các tình huống dẫn đến tranh chấp phổ biến:
- Ký hợp đồng, giao dịch với người có liên quan mà không qua thủ tục chấp thuận theo Điều 67, Điều 167;
- Quyết định vượt thẩm quyền theo Điều lệ, không có nghị quyết của cơ quan quản lý cấp trên;
- Không thông báo, công khai lợi ích liên quan; sử dụng cơ hội kinh doanh của công ty cho doanh nghiệp riêng.
4. Rủi ro hành chính và hình sự
Về thuế: Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp còn nợ thuế quá hạn có thể bị tạm hoãn xuất cảnh theo pháp luật quản lý thuế. Đây là rủi ro doanh nhân thường chỉ phát hiện khi làm thủ tục tại cửa khẩu.
Về hình sự: Bộ luật Hình sự cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại khi hội đủ các điều kiện tại Điều 75 (hành vi được thực hiện nhân danh, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân). Khoản 2 Điều 75 khẳng định việc pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Các tội danh doanh nghiệp và người quản lý dễ vướng phải gồm: trốn thuế (Điều 200), mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ (Điều 203), trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (Điều 216), vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 221).
Định hướng chính sách: Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu phân định rõ trách nhiệm của pháp nhân với cá nhân, giữa trách nhiệm hành chính, dân sự với hình sự; ưu tiên áp dụng biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính trước khi xem xét xử lý hình sự đối với vi phạm trong kinh doanh. Tuy vậy, định hướng này không làm thay đổi các cấu thành tội phạm đang có hiệu lực.
5. Lưu ý rủi ro và khuyến nghị phòng ngừa
- Không nhận “đứng tên” người đại diện, giám đốc khi không trực tiếp điều hành và không kiểm soát được hồ sơ, con dấu, chữ ký số.
- Rà soát Điều lệ và quy chế ủy quyền nội bộ: xác định rõ thẩm quyền ký kết, hạn mức giao dịch, quy trình phê duyệt giao dịch với người có liên quan.
- Lưu vết quyết định: biên bản họp, nghị quyết, tờ trình là chứng cứ quan trọng chứng minh người quản lý đã hành động trung thực, cẩn trọng.
- Kiểm soát nghĩa vụ thuế, bảo hiểm xã hội, hóa đơn định kỳ để tránh tích tụ vi phạm dẫn tới trách nhiệm hình sự.
- Cập nhật thông tin chủ sở hữu hưởng lợi theo Luật số 76/2025/QH15 và văn bản hướng dẫn.
- Khi phát sinh tranh chấp nội bộ giữa thành viên, cổ đông với người quản lý: đây là tranh chấp kinh doanh, thương mại theo Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; sau cải cách tổ chức Tòa án năm 2025, vụ việc được thụ lý sơ thẩm tại Tòa án nhân dân khu vực hoặc Tòa án nhân dân cấp tỉnh tùy loại việc.
Kết luận
Hiểu đúng trách nhiệm cá nhân là nền tảng để doanh nhân yên tâm điều hành và phát triển doanh nghiệp. Doanh nghiệp nên chủ động rà soát pháp lý định kỳ thay vì xử lý khi rủi ro đã phát sinh. Bạn đọc cần tư vấn quản trị doanh nghiệp, rà soát điều lệ hoặc giải quyết tranh chấp nội bộ có thể tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Nguồn tham khảo: Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật số 76/2025/QH15; Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung); Luật Quản lý thuế 2025; Cổng Phổ biến giáo dục pháp luật TP Cần Thơ (pbgdpl.cantho.gov.vn).
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
