Một hợp đồng chỉ có hiệu lực khi các bên tham gia hoàn toàn tự nguyện và hiểu đúng điều mình cam kết. Khi ý chí bị sai lệch do nhầm lẫn, hoặc bị chi phối bởi thủ đoạn lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép bên bị thiệt yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu, nhưng chỉ trong thời hạn 02 năm. Bài viết phân tích các căn cứ tại Điều 126, 127 và những lưu ý khi khởi kiện.
1. Tự nguyện là điều kiện bắt buộc để giao dịch có hiệu lực
Theo điểm b khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015, một trong các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự là chủ thể tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện. Khoản 3 Điều 3 Bộ luật này cũng xác định nguyên tắc cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự của mình trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận.
Nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, cưỡng ép đều là những trường hợp ý chí thật của một bên không được thể hiện đúng. Khác với giao dịch vi phạm điều cấm hoặc giả tạo (vô hiệu tuyệt đối), đây là nhóm giao dịch vô hiệu tương đối: giao dịch chỉ bị vô hiệu khi người có quyền yêu cầu và được Tòa án chấp nhận.
2. Giao dịch vô hiệu do nhầm lẫn (Điều 126)
Khoản 1 Điều 126 quy định: trường hợp giao dịch dân sự được xác lập có sự nhầm lẫn làm cho một bên hoặc các bên không đạt được mục đích của việc xác lập giao dịch thì bên bị nhầm lẫn có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu.
Như vậy, không phải mọi sự hiểu sai đều dẫn tới vô hiệu. Sự nhầm lẫn phải là nguyên nhân khiến mục đích giao dịch không đạt được, chẳng hạn mua một thửa đất vì tin rằng đất được phép xây nhà ở nhưng thực tế là đất nông nghiệp, do cả hai bên cùng hiểu sai thông tin quy hoạch. Theo khoản 2 Điều 126, nếu mục đích của các bên đã đạt được hoặc các bên có thể khắc phục ngay sự nhầm lẫn để đạt mục đích thì giao dịch không bị vô hiệu.
Điểm phân biệt quan trọng: nhầm lẫn không xuất phát từ hành vi cố ý của bên kia. Nếu một bên biết rõ thông tin nhưng cố tình che giấu, tình huống chuyển sang lừa dối.
3. Giao dịch vô hiệu do lừa dối, đe dọa, cưỡng ép (Điều 127)
Theo Điều 127, khi một bên tham gia giao dịch do bị lừa dối hoặc bị đe dọa, cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu.
- Lừa dối là hành vi cố ý của một bên hoặc của người thứ ba nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của giao dịch, nên đã xác lập giao dịch đó. Ví dụ: bán xe đã qua tai nạn, ngập nước nhưng cam kết là xe nguyên bản; giả mạo giấy tờ để chứng minh mình là chủ sở hữu.
- Đe dọa, cưỡng ép là hành vi cố ý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc của người thân thích.
Lưu ý, hành vi có thể đến từ người thứ ba chứ không chỉ từ bên đối tác. Đây là điểm thường bị bỏ sót khi xây dựng yêu cầu khởi kiện.
4. Thời hiệu và hậu quả pháp lý
Thời hiệu. Theo điểm b, điểm c khoản 1 Điều 132, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu trong các trường hợp này là 02 năm, kể từ ngày người bị nhầm lẫn, bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập trong hoàn cảnh đó. Khoản 2 Điều 132 quy định: hết thời hiệu mà không có yêu cầu thì giao dịch có hiệu lực.
Hậu quả. Điều 131 quy định giao dịch vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự kể từ thời điểm xác lập; các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận (không hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền); bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Trường hợp tài sản đã được chuyển cho người thứ ba ngay tình, cần đối chiếu Điều 133 để xác định giao dịch với người thứ ba có bị ảnh hưởng hay không.
5. Nơi khởi kiện và nghĩa vụ chứng minh
Yêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu là tranh chấp dân sự. Sau khi Luật số 85/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự có hiệu lực, việc giải quyết sơ thẩm phần lớn tranh chấp dân sự thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở; tranh chấp về bất động sản do Tòa án nơi có bất động sản giải quyết.
Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, đương sự có yêu cầu phải chứng minh. Bên khởi kiện cần thu thập tin nhắn, thư điện tử, ghi âm, tài liệu quảng cáo, kết quả giám định… thể hiện thông tin sai lệch hoặc hành vi đe dọa. Án phí thực hiện theo Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14.
6. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Để quá thời hiệu 02 năm: nhiều người phát hiện bị lừa nhưng thương lượng kéo dài, đến khi khởi kiện thì giao dịch đã có hiệu lực theo khoản 2 Điều 132. Nên lưu giữ chứng cứ về thời điểm “biết” để tránh tranh cãi.
- Nhầm lẫn do chính mình thiếu cẩn trọng: Tòa án sẽ xem xét lỗi của các bên; người không kiểm tra thông tin công khai (quy hoạch, tình trạng pháp lý tài sản) có thể bị bất lợi.
- Lừa dối dân sự hay lừa đảo hình sự: nếu có thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi có thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015. Khi đó, bên bị hại có thể tố giác tới Cơ quan điều tra Công an hoặc Viện kiểm sát nhân dân có thẩm quyền; việc lựa chọn hướng xử lý cần đánh giá kỹ từng vụ việc.
- Ký văn bản dưới áp lực nợ nần: sức ép kinh tế thông thường chưa chắc đã là “đe dọa, cưỡng ép”; phải chứng minh có hành vi cố ý đe dọa gây thiệt hại tới tính mạng, sức khỏe, danh dự, tài sản.
Nguồn tham khảo: Bộ luật Dân sự năm 2015, Điều 3, 117, 126, 127, 131, 132, 133; Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Điều 91, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15; Bộ luật Hình sự năm 2015, Điều 174; Tạp chí Tòa án nhân dân (tapchitoaan.vn) về thẩm quyền của Tòa án các cấp sau sửa đổi năm 2025.
Nếu Quý bạn đọc cần đánh giá hiệu lực hợp đồng, thu thập chứng cứ hoặc khởi kiện yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, vui lòng tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội






