Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 xác lập nguyên tắc con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi khi ly hôn. Tuy nhiên, nguyên tắc này không tuyệt đối. Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã cụ thể hóa các trường hợp người mẹ “không đủ điều kiện”, mở ra căn cứ rõ ràng để người cha yêu cầu được trực tiếp nuôi con. Bài viết phân tích các căn cứ này và những lưu ý khi chuẩn bị chứng cứ.
1. Căn cứ pháp lý
- Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13, Điều 81 (việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con sau khi ly hôn), Điều 82 (nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con), Điều 83 (nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ trực tiếp nuôi con), Điều 84 (thay đổi người trực tiếp nuôi con).
- Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP ngày 16/5/2024 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật trong giải quyết vụ việc về hôn nhân và gia đình (hiệu lực từ 01/7/2024), Điều 6.
- Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung) và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi, bổ sung năm 2025) về thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực.
2. Nguyên tắc chung: con dưới 36 tháng tuổi giao cho mẹ
Theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình, vợ chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con; nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định giao con cho một bên căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con.
Khoản 3 Điều 81 quy định con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Quy định xuất phát từ nhu cầu đặc thù của trẻ nhỏ, đặc biệt là giai đoạn bú mẹ và gắn bó tâm lý với người mẹ.
Như vậy, người cha có hai con đường hợp pháp: (i) thỏa thuận được với người mẹ; hoặc (ii) chứng minh người mẹ không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con.
3. Ba trường hợp người mẹ “không đủ điều kiện” theo Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP
Trước năm 2024, cụm từ “không đủ điều kiện” chưa được hướng dẫn thống nhất nên thực tiễn xét xử còn khác nhau. Khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP đã xác định người mẹ không đủ điều kiện khi thuộc một trong các trường hợp:
- Thứ nhất, về sức khỏe: người mẹ mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác mà không thể tự chăm sóc bản thân hoặc không thể trực tiếp chăm sóc con. Nghị quyết nêu ví dụ người mẹ bị liệt nửa người thì Tòa án không giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ.
- Thứ hai, về kinh tế: thu nhập hằng tháng của người mẹ thấp hơn một nửa tháng lương tối thiểu vùng tại nơi người mẹ cư trú và không có tài sản nào khác để nuôi con. Lương tối thiểu vùng hiện áp dụng theo Nghị định số 293/2025/NĐ-CP.
- Thứ ba, về thời gian: người mẹ không có điều kiện về thời gian tối thiểu để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Đáng chú ý, theo khoản 4 Điều 6 Nghị quyết, nếu người mẹ thuộc một trong các trường hợp trên nhưng điều kiện của người cha cũng không tốt hơn, Tòa án vẫn giao con cho người mẹ trực tiếp nuôi. Nói cách khác, người cha không chỉ phải chứng minh người mẹ không đủ điều kiện, mà còn phải chứng minh bản thân có điều kiện tốt hơn về chỗ ở, thu nhập, thời gian và môi trường chăm sóc con.
4. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Thu nhập cao không đồng nghĩa giành được quyền nuôi con: Tiêu chí kinh tế của Nghị quyết chỉ đặt ra ngưỡng tối thiểu (dưới một nửa lương tối thiểu vùng và không có tài sản khác). Người mẹ có thu nhập thấp hơn người cha nhưng vẫn trên ngưỡng này thì chưa thuộc trường hợp “không đủ điều kiện” về kinh tế.
- Chứng cứ phải khách quan: Hồ sơ bệnh án, kết luận giám định sức khỏe, xác nhận thu nhập, hợp đồng lao động, lịch làm việc, xác nhận về việc người mẹ thường xuyên vắng mặt… là những tài liệu Tòa án xem xét. Lời khai một phía hoặc thông tin trên mạng xã hội khó được chấp nhận nếu không được kiểm chứng.
- Thỏa thuận giao con cho cha phải phù hợp lợi ích của con: Tòa án vẫn đánh giá thỏa thuận; thỏa thuận chỉ nhằm “đổi” quyền nuôi con lấy phân chia tài sản có thể không được công nhận nếu bất lợi cho con.
- Quyết định không phải là vĩnh viễn: Khi con lớn hơn 36 tháng hoặc hoàn cảnh thay đổi (người trực tiếp nuôi không còn đủ điều kiện, có hành vi ảnh hưởng đến con…), bên kia có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con theo Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình.
- Bên không nuôi con vẫn có quyền, nghĩa vụ: Người không trực tiếp nuôi có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom con, không ai được cản trở (Điều 82, Điều 83). Theo Điều 7 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, khi không thỏa thuận được, mức cấp dưỡng mỗi con không thấp hơn một nửa tháng lương tối thiểu vùng.
- Nơi nộp đơn: Từ ngày 01/7/2025, các vụ việc ly hôn, tranh chấp nuôi con được giải quyết sơ thẩm tại Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc (hoặc nơi các bên thỏa thuận theo quy định), thay cho Tòa án nhân dân cấp huyện trước đây. Vụ việc có yếu tố nước ngoài cần xác định thẩm quyền theo quy định riêng.
Kết luận
Nguyên tắc giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ nhằm bảo vệ trẻ nhỏ, không nhằm loại trừ quyền của người cha. Với hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, người cha có căn cứ rõ ràng hơn để yêu cầu trực tiếp nuôi con, với điều kiện chứng minh được người mẹ không đủ điều kiện và bản thân có điều kiện tốt hơn. Mọi yêu cầu đều xoay quanh một thước đo duy nhất: lợi ích tốt nhất của trẻ. Bạn đọc cần tư vấn, chuẩn bị hồ sơ ly hôn và tranh chấp quyền nuôi con có thể tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử (tapchitoaan.vn), bài “Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật trong giải quyết vụ việc về hôn nhân và gia đình”; Tạp chí Luật sư Việt Nam (lsvn.vn), bài “Các trường hợp mẹ không được nuôi con dưới 36 tháng tuổi”; Luật Hôn nhân và gia đình 2014 (Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật).
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
