Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế: 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản
Sapo: Nhiều gia đình để nhà đất của cha mẹ “chung” hàng chục năm, đến khi phát sinh mâu thuẫn mới tính chuyện chia thừa kế thì được thông báo đã hết thời hiệu. Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hiểu đúng cách tính và hệ quả của thời hiệu giúp người thừa kế chủ động bảo vệ quyền lợi.
1. Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: Điều 611 (thời điểm, địa điểm mở thừa kế), Điều 623 (thời hiệu thừa kế), Điều 236 (xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu do chiếm hữu, được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật), Điều 149 – 157 (quy định chung về thời hiệu).
- Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, sửa đổi, bổ sung (gần nhất năm 2025): Điều 26, 35, 39 (thẩm quyền), Điều 184 (áp dụng thời hiệu), Điều 217 (đình chỉ giải quyết vụ án).
- Nghị quyết số 02/2016/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của Nghị quyết số 103/2015/QH13 về việc thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự.
- Án lệ số 26/2018/AL về xác định thời điểm bắt đầu tính thời hiệu và thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là bất động sản.
2. Ba loại thời hiệu trong Điều 623
Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 phân biệt ba loại yêu cầu với thời hiệu khác nhau, đều tính từ thời điểm mở thừa kế:
- Yêu cầu chia di sản: 30 năm đối với bất động sản (nhà, quyền sử dụng đất…), 10 năm đối với động sản (tiền, xe, cổ phần, tài khoản…).
- Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác: 10 năm.
- Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại (ví dụ chủ nợ đòi khoản vay của người đã mất): 03 năm.
Theo Điều 611, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì là ngày được xác định trong quyết định của Tòa án. Như vậy, mốc tính thời hiệu không phải ngày phát sinh tranh chấp hay ngày các bên biết về di sản.
3. Hết thời hiệu thì di sản thuộc về ai?
Khi hết thời hạn yêu cầu chia di sản, Điều 623 xác định:
- Di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó;
- Nếu không có người thừa kế đang quản lý, di sản được giải quyết theo quy định về xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu (Điều 236) đối với người đang chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai; nếu không có ai như vậy, di sản thuộc về Nhà nước.
Đây là điểm mới đáng chú ý so với Bộ luật Dân sự 2005 (thời hiệu chung 10 năm và không quy định rõ hệ quả). Người không trực tiếp quản lý di sản, như con cái đi làm ăn xa, cần đặc biệt lưu ý vì có thể mất quyền yêu cầu chia khi hết thời hạn.
4. Thừa kế mở từ trước năm 2017 tính thế nào?
Theo hướng dẫn của Nghị quyết số 02/2016/NQ-HĐTP, đối với các trường hợp thừa kế mở trước ngày 01/01/2017, thời hiệu yêu cầu chia di sản được áp dụng theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 [CẦN KIỂM TRA điều, khoản cụ thể của Nghị quyết 02/2016/NQ-HĐTP]. Nhờ vậy, nhiều vụ việc từng bị coi là hết thời hiệu theo quy định cũ được xem xét lại theo thời hạn 30 năm.
Đối với thừa kế mở trước ngày 10/9/1990 (ngày công bố Pháp lệnh Thừa kế), Án lệ số 26/2018/AL xác định thời điểm bắt đầu tính thời hiệu đối với di sản là bất động sản là ngày 10/9/1990. Theo đó, thời hiệu 30 năm của các trường hợp này đã kết thúc vào ngày 10/9/2020.
5. Lưu ý rủi ro và tình huống thường gặp
- Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi có yêu cầu. Theo Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự, Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu theo yêu cầu của một hoặc các bên, và yêu cầu phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc. Nếu thời hiệu đã hết và có đương sự yêu cầu áp dụng, Tòa án sẽ đình chỉ giải quyết yêu cầu chia di sản (Điều 217).
- Di sản đã được thỏa thuận là tài sản chung. Thực tiễn xét xử cho thấy, nếu các đồng thừa kế đã thống nhất để di sản là tài sản chung, chưa chia, thì tranh chấp sau này có thể được giải quyết như yêu cầu chia tài sản chung, không bị giới hạn bởi thời hiệu chia di sản [CẦN KIỂM TRA hướng dẫn hiện hành của TANDTC thay thế tiểu mục 2.4 mục I Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP]. Vì vậy, nên lập văn bản thỏa thuận có chữ ký của các đồng thừa kế.
- Đăng ký đất đai. Người thừa kế đang quản lý nhà đất sau khi hết thời hiệu cần thực hiện thủ tục đăng ký biến động theo Luật Đất đai 2024 để được công nhận quyền; hồ sơ thường yêu cầu chứng minh việc quản lý, sử dụng liên tục.
- Nơi nộp đơn. Từ ngày 01/7/2025, tranh chấp thừa kế thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực; nếu tranh chấp bất động sản, nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có bất động sản (Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự). Trường hợp có đương sự ở nước ngoài, cần xác định lại thẩm quyền theo quy định sửa đổi năm 2025. Trước khi khởi kiện tranh chấp quyền sử dụng đất, nên lưu ý thủ tục hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Luật Đất đai 2024.
Kết luận
Thời hiệu chia di sản thừa kế không chỉ là con số 30 năm hay 10 năm, mà gắn với thời điểm mở thừa kế, người đang quản lý di sản và quy định chuyển tiếp. Gia đình có di sản chưa chia nên sớm xác định mốc thời gian, lập văn bản thỏa thuận giữa các đồng thừa kế hoặc thực hiện thủ tục khai nhận di sản để tránh mất quyền.
Bạn đọc cần đánh giá hồ sơ thừa kế cụ thể có thể tham khảo dịch vụ pháp lý của Luật Sao Kim.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Tòa án nhân dân (tapchitoaan.vn) – “Thời hiệu thừa kế theo pháp luật dân sự và thực trạng vận dụng pháp luật của Tòa án”; Tạp chí Luật sư Việt Nam (lsvn.vn) – “Các quy định mới của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025)”; nội dung Án lệ số 26/2018/AL.
Công ty Luật TNHH Sao Kim – Hotline/Zalo: 0913 563 994 – Văn phòng: P.301, tòa 493 Thụy Khuê, Tây Hồ, Hà Nội
